મહાવીર

મહાવીર ચોવીસ તીર્થંકરોની જૈન પરંપરામાં સ્થાન ધરાવે છે. બ્રિટિશ મ્યુઝિયમ તેમને જ્ઞાનપ્રાપ્ત માનવ ગુરુઓ તરીકે સમજાવે છે અને જૈન કલામાં દેખાતાં સહચર દેવ-દેવીઓથી તેમનો ભેદ દર્શાવે છે. પહેલી વાર બેઠેલી કે ઊભેલી પ્રતિમા જોનાર માટે આ ભેદ મહત્વનો છે: દરેક પવિત્ર પ્રતિમાને સરસરી રીતે ‘દેવ’ કહેતાં પહેલાં તે કઈ પરંપરાની છે તે ઓળખવું જોઈએ.

મ્યુઝિયમે વર્ણવેલા ઓડિશાના એક શિલ્પમાં ઋષભનાથ અને મહાવીર સાથે દેખાય છે; પ્રતિમાની નીચેના સિંહો મહાવીરની ઓળખમાં મદદ કરે છે. સુવ્યવસ્થિત રચનામાં લાંછન દ્વારા પ્રતિમાની ઓળખ કેવી રીતે થાય તેનું આ ચોક્કસ ઉદાહરણ છે. આ વિગતને તેના સંદર્ભમાં સમજવી જોઈએ; દરેક સિંહના નમૂનાને મહાવીરની પ્રતિમા ગણવાનું તે કારણ નથી.

સ્રોતો: British Museum: Ancient India, living traditions — Jain teachers and the Odisha Tirthankara sculpture

JAINA પાંચ મહાવ્રતો સમજાવતાં અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્રહનો ઉલ્લેખ કરે છે. તેના વર્ણનમાં અહિંસાને કેન્દ્રસ્થાને રાખવામાં આવી છે અને જીવમાત્ર પ્રત્યેની સંવેદનાને આચરણ સાથે જોડવામાં આવી છે. આ સિદ્ધાંતોને એકસાથે વાંચવાથી અહિંસાનો વાણી, કાર્ય અને સંયમની વ્યાપક શિસ્ત સાથેનો સંબંધ જળવાઈ રહે છે.

આ જ સંસ્થા સાધુ-સાધ્વીઓનાં મહાવ્રતો અને ગૃહસ્થોનાં મર્યાદિત વ્રતો વચ્ચે ભેદ કરે છે. ગૃહસ્થો માટેના માર્ગદર્શનમાં ક્ષમતા અને સંજોગોના તફાવતને સ્વીકારવામાં આવ્યો છે. ટૂંકી ઓળખમાં પણ આ ભેદ જળવાવો જોઈએ: સાધુજીવનની શિસ્તનું વર્ણન દરેક જૈન પરિવાર માટે આપોઆપ એ જ નિયમ બની જતું નથી. વધુ કાળજીથી સમજવા માટે જોડેલી સમજૂતીઓ ઉપયોગી શરૂઆત છે.

સ્રોતો: JAINA: The Five Maha-vratas of AsceticsJAINA: Vows of Householders, Part 1

પાવાપુરી બિહારના નાલંદા જિલ્લામાં આવેલું છે. બિહાર પ્રવાસન તેના જલ મંદિરને મહાવીરના નિર્વાણ અને અગ્નિસંસ્કાર સાથે જોડાયેલા જૈન તીર્થ તરીકે વર્ણવે છે. કમળોથી ભરેલા સરોવરમાં આરસનું મંદિર ઊભું છે. તેમાં ચરણપાદુકાને—પગનાં પવિત્ર પ્રતિનિધિરૂપને—મુખ્ય આરાધ્ય સંદર્ભ તરીકે ઓળખાવવામાં આવી છે.

પ્રવાસન વિભાગ એ પરંપરાગત કથા પણ કહે છે કે અસ્થિ-રાખ મેળવવા આવેલા ભક્તોના કારણે ખાડો પડ્યો અને તે મંદિરની આસપાસના જળાશયનું રૂપ બન્યો. આ સ્થળની શ્રદ્ધાપરક કથાનો ભાગ છે; અહીં સ્થાપિત કરાયેલું પુરાતત્ત્વીય સ્પષ્ટીકરણ નથી. કથાનો સ્રોત સ્પષ્ટ રાખવાથી માન્યતા, ભૂદૃશ્ય અને સ્વતંત્ર રીતે સમયનિર્ધારિત બાંધકામને ભેળવ્યા વિના, આ સ્થળને લોકો કેવી રીતે યાદ કરે છે તે સમજી શકાય છે.

સ્રોતો: Bihar Tourism: Jal Mandir, Pawapuri

ચોક્કસ પ્રતિમામાં શું દેખાય છે તેનાથી શરૂઆત કરો: મુદ્રા, સહચર આકૃતિઓ, પીઠિકા, ઓળખ આપતું લાંછન અને કોઈ લેખ. છૂટાછવાયા પ્રતીકો ભેગાં કરવા કરતાં સ્રોતનું નામ આપતું વર્ણન વધુ મદદરૂપ છે. પહેલો પ્રશ્ન એ છે કે કઈ પ્રતિમા અને પરંપરા દર્શાવાઈ છે; ત્યાર પછી કલાકારે તે ઓળખ કેવી રીતે સ્પષ્ટ કરી છે તે જોવું.

પરિવારના સંદર્ભ માટે તે પ્રતિમા કયા મંદિર કે કલાકૃતિમાંથી લેવામાં આવી છે તેની નોંધ રાખો. કોઈ ફોટોગ્રાફ તમારા માટે મહત્વનું સ્થળ યાદ કરાવતો હોય, જ્યારે મ્યુઝિયમની વસ્તુ કોઈ વિગત સમજવામાં મદદ કરતી હોય. બંને સંદર્ભોના હેતુ જુદા છે. તેમને એક જ ડિઝાઇનમાં ભેળવવાની કે એક ચિત્રણ દરેક જૈન સમુદાયની રીત દર્શાવે છે એવું માનવાની જરૂર નથી.

પ્રાપ્તકર્તા માટે સ્મૃતિભેટ યોગ્ય હોય, તો તેની સાથેનો સંદેશ તમને આ પ્રસંગ કેમ મહત્વનો લાગે છે તે જણાવી શકે: શીખેલી કોઈ વાત, પરિવાર સાથેની તીર્થયાત્રાની યાદ કે તમે બિરદાવવા માગતા હો એવો સંકલ્પ. સંબંધની વાત ચોક્કસ રીતે કરો. વસ્તુ પોતે પુણ્ય કે આધ્યાત્મિક પ્રગતિ અપાવે છે એવો દાવો કરવા કરતાં સાદો, સ્પષ્ટ સંદેશ વધુ અર્થસભર બની શકે છે.

ભેટ બનાવડાવતાં પહેલાં સૂચિત પ્રતિમા અને વસ્તુની સંભાળ કેવી રીતે લેવાશે તેની ચર્ચા કરો. પ્રાપ્તકર્તા આકૃતિવાળી પ્રતિમા ન ઇચ્છતા હોય, તો વ્યક્તિગત અર્પણલેખથી શરૂઆત કરી શકાય. અંતિમ કલારૂપ અને અન્યત્રથી લેવાયેલા દૃશ્યસંદર્ભની અલગ સમીક્ષા જરૂરી છે; માહિતી માટે આપેલી લિંક તેના ફોટોગ્રાફની નકલ કરવાની પરવાનગી નથી.