ମେଲଡ଼ି ମା

ସବୁକିଛି ସାମିଲ କରୁଥିବା ଗୋଟିଏ ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା ଅପେକ୍ଷା ପ୍ରକୃତ ବସ୍ତୁରୁ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉପଯୋଗୀ। CSMVS ନଥିରେ ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଏକ ଚିତ୍ରିତ ବସ୍ତ୍ରକୁ ମେଲାଡ଼ି ମାତାଙ୍କ ରୂପ ଥିବା ମାତା ନି ପଛେଡ଼ି ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି। ମଝିରେ ଦେବୀ ଅଣ୍ଡିରା ଛେଳି ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି; ଚାରିପାଖରେ ଉପାସକ ଓ ଅନ୍ୟ ପବିତ୍ର ରୂପ ଅଛନ୍ତି। ସଂଗ୍ରହାଳୟ ଏହି ବସ୍ତ୍ରକୁ ଏକ ଯାଯାବର ସମୁଦାୟ ସହ ଜଡ଼ିତ ଅସ୍ଥାୟୀ ପୂଜାସ୍ଥଳ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ।

ସେହି ବସ୍ତୁ ଦେବୀଙ୍କ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉପସ୍ଥାପନାକୁ ନଥିଭୁକ୍ତ କରେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ଦିରରେ ସେହି ଭଙ୍ଗୀ, ହାତର ସଂଖ୍ୟା କିମ୍ବା ସାଙ୍ଗରେ ଥିବା ରୂପ ସମାନ ହେବ ବୋଲି ଏହା ପ୍ରମାଣ କରେନାହିଁ। ପରିଚୟ ଜଣାଥିବା ବସ୍ତୁକୁ ଭଲକରି ଦେଖିଲେ ସେଥିରେ କ'ଣ ଅଛି ତାହା ଭରସାର ସହ କହିହେବ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନୀୟ ରୂପ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଜାଗା ରହିବ।

ତଥ୍ୟସୂତ୍ର: CSMVS: Mata ni Pachedi depicting Meladi Mata, nineteenth century

ଗୁଜରାଟ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ମାତା ନି ପଛେଡ଼ିକୁ ସାବରମତୀ କୂଳର ଦେବୀପୂଜକ କାରିଗରଙ୍କ ସହ ଯୋଡ଼େ। ଏହାର ବିବରଣୀରେ ମଝିରେ ଦେବୀ, ଚାରିପାଖରେ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ଆକୃତି ଥିବା ପବିତ୍ର ବସ୍ତ୍ରପଟର କଥା ଅଛି। ଛାପ ପକାଇ ଓ ହାତରେ ଚିତ୍ର କରି ଏଗୁଡ଼ିକୁ ତିଆରି କରାଯାଏ। ପୁରୁଣା ଶୈଳୀରେ ଲାଲ ଓ କଳା ପ୍ରାକୃତିକ ରଙ୍ଗ ବିଶେଷ ଥିଲା ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି।

ଏହି ବିବରଣୀ ଦେବୀଙ୍କ ଲକ୍ଷଣର ତାଲିକାଠାରୁ ଆଗକୁ ଦେଖିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ। ଚିତ୍ରଟି କପଡ଼ା, ରଙ୍ଗ, ସରଞ୍ଜାମ ଓ ନିପୁଣ ହାତର ପ୍ରକୃତ ଜଗତର ମଧ୍ୟ ଅଂଶ। ସ୍ରଷ୍ଟାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ ଦେଲେ କଳାକୃତି କେବଳ ନାମହୀନ ସାଜସଜ୍ଜାର ନମୁନା ହୋଇ ରହେନାହିଁ। ପରମ୍ପରାର ନାମ ଆଜିର କଳାକାରଙ୍କ ରଚନାକୁ ବିନା ଅନୁମତିରେ ନକଲ କରିବାର ଅଧିକାର ଦିଏନାହିଁ।

ତଥ୍ୟସୂତ୍ର: Gujarat Tourism: Mata ni Pachhedi

ମନ୍ଦିର ପ୍ରବେଶ ବାରଣ ହୋଇଥିବାବେଳେ ୱାଘରୀ ସମୁଦାୟ କପଡ଼ାର ପୂଜାସ୍ଥଳ ତିଆରି କରିଥିବା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ D’Source ଡିଜାଇନ୍ ଗବେଷଣା ମାତା ନି ପଛେଡ଼ିକୁ ବୁଝାଏ। ଏହି ବିବରଣୀ ବସ୍ତ୍ର ପରମ୍ପରାର ସାମାଜିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଦିଏ। ଏହାକୁ ଆଜିର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭକ୍ତଙ୍କ ପୂରା ଜୀବନକାହାଣୀ ବୋଲି ଧରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

ସାଙ୍ଗରେ ନେଇହେଉଥିବା ପୂଜାସ୍ଥଳ ଆମକୁ ଏକ ସହଜରେ ଅଣଦେଖା ହେଉଥିବା କଥା ମନେ ପକାଏ: ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ବୋହିନେଇ, ସଜାଇ ଓ ଯତ୍ନରେ ରଖିହେବ। ବସ୍ତ୍ରଟି ପ୍ରତିମା ପଛରେ ଟଙ୍ଗାଯାଇଥିବା ଚିତ୍ର ମାତ୍ର ନୁହେଁ। ଭକ୍ତି ସହ ଜଡ଼ିତ ବସ୍ତୁର ବିନ୍ୟାସ, ରଖିବା ଜାଗା ଓ ହାତରେ ନେବା ପଦ୍ଧତି ଏହାର ଦେଖଣା ଭଳି କାହିଁକି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇପାରେ, ପାଠକ ଏଥିରୁ ବୁଝିପାରିବେ।

ତଥ୍ୟସୂତ୍ର: D’Source: Mata-ni-Pachedi, Ahmedabad

ସହପୀଡ଼ିଆର ବିବରଣୀ ମାତା ନି ପଛେଡ଼ି ଚିତ୍ରରେ ଛେଳିକୁ ମେଲଡ଼ିଙ୍କ ବାହନ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରେ। ଦେବୀ ଓ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ସମ୍ପର୍କ ତାଙ୍କୁ ସେହି ବସ୍ତ୍ର ପରମ୍ପରାରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅନ୍ୟ ଦେବୀଙ୍କଠାରୁ ଅଲଗା କରି ଚିହ୍ନିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ସମ୍ପର୍କ ନଥିବା ଦେବୀଚିତ୍ରରେ ପରିଚିତ ନାମ ଲଗାଇବା ଅପେକ୍ଷା ଏହା ଅଧିକ ତଥ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିଚୟ।

ମୌଳିକ ଉଠା ଖୋଦେଇ ଚିତ୍ର ତିଆରି କରିବାବେଳେ ଘନ ସୀମାସଜ୍ଜା ଯୋଡ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ ମୁଖ୍ୟ ରୂପ ଓ ବାହନର ସମ୍ପର୍କ ସ୍ପଷ୍ଟ ରଖନ୍ତୁ। ଏହା ଡିଜାଇନ୍ ପରାମର୍ଶ, ପୂଜାବିଧି ନୁହେଁ। ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବାକୁ ଥିବା ପ୍ରକୃତ ଆକାରରେ ରେଖାଚିତ୍ର ଦେଖିଲେ ରଙ୍ଗ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରୂପଟି ଚିହ୍ନିହେବ କି ନାହିଁ ପରିବାର ବୁଝିପାରିବ।

ତଥ୍ୟସୂତ୍ର: Sahapedia: Kalamkari of Gujarat, Mata ni Pachhedi

କୌଣସି ଘରେ ଦର୍ଶନର ସ୍ମୃତି, ଗୀତ, ଚିତ୍ର କିମ୍ବା ସମ୍ପର୍କୀୟଙ୍କ ବିବରଣୀ ମାଧ୍ୟମରେ କାହାଣୀ ବଞ୍ଚିଥାଇପାରେ। କିଏ କହିଲେ, କେଉଁଠି କହିଲେ ଏବଂ କେଉଁ ମନ୍ଦିର କିମ୍ବା ପରିବାର ସହ ଜଡ଼ିତ ତାହା ଲେଖି ରଖନ୍ତୁ। ସମଗ୍ର ଗୁଜରାଟର ଏକମାତ୍ର କାହାଣୀ ଭାବେ ନଦେଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ବିବରଣୀ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇପାରେ।

ଏହି ଲେଖା ମେଲଡ଼ି ନାମର ନିଶ୍ଚିତ ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି ସ୍ଥିର କରେନାହିଁ, ଗୋଟିଏ ସମୁଦାୟର ଭକ୍ତିକୁ ଅନ୍ୟଠାରୁ ଉପରେ ରଖେନାହିଁ କିମ୍ବା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ପ୍ରମୁଖ ମନ୍ଦିର ଦର୍ଶାଏନାହିଁ। ସେହି ଦାବିଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ନିଜସ୍ୱ ପ୍ରମାଣ ଦରକାର। କୌଣସି କାହାଣୀ ପ୍ରକାଶିତ ବିବରଣୀଠାରୁ ଭିନ୍ନ ହେଲେ ଉଭୟକୁ ନିରବରେ ମିଶାଇ ନୂଆ କାହାଣୀ କରିବା ବଦଳରେ ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ବଜାୟ ରଖନ୍ତୁ।

ଛୋଟ ବସ୍ତୁଟିଏ ଏକ ବିଶେଷ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ମୃତି ବହନ କରିପାରେ। ଏହା ବୟୋଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କ ପ୍ରତି କୃତଜ୍ଞତା, ପରିବାରର ମିଳନ କିମ୍ବା ମନେ ରଖିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଦର୍ଶନର ଚିହ୍ନ ହୋଇପାରେ। ତାରିଖ ଓ ଛୋଟ ସମର୍ପଣ ଲେଖା ପରେ ସେହି ବସ୍ତୁ ପାଇବା ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପର୍କଟି ବୁଝାଇପାରେ।

ସ୍ମୃତିର ଅର୍ଥ ଆପଣ ହିଁ କହିବେ। ମୁଦ୍ରା ରଖିଲେ ସୁରକ୍ଷା ମିଳେ, ରୋଗ ଭଲ ହୁଏ କିମ୍ବା ପରିବାରର ବଂଶ ପ୍ରମାଣ ହୁଏ ବୋଲି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ତାହାର ସ୍ଥାନ ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସୁନା, ରୁପା ଓ ସଜାଣ ଆଜିର ଉପହାରର ପସନ୍ଦ; ସେଗୁଡ଼ିକୁ କିଣିବାର ପାରମ୍ପରିକ ବାଧ୍ୟବାଧକତା ଏହି ଲେଖା ସ୍ଥାପନ କରେନାହିଁ।

କାମ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ ବିଷୟ ଓ ସେହି ବିଷୟକୁ ଦେଖାଉଥିବା କଳାକୃତିର ପାର୍ଥକ୍ୟ ବୁଝନ୍ତୁ। ଅନ୍ଲାଇନ୍‌ରେ ମିଳିଥିବା ଚିତ୍ର, ମନ୍ଦିରର ଫଟୋ ଓ କଳାକାରଙ୍କ ଚିତ୍ରକଳାର ଉତ୍ସ ଅଲଗା। ନୂଆ ଚିତ୍ର ମୌଳିକ କିମ୍ବା ଉଚିତ ଅନୁମତିପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ଦରକାର। ଉପହାର ପାଇବା ଲୋକଙ୍କୁ ସେହି ରୂପ ଓ ସ୍ମାରକରେ ତାହାର ବ୍ୟବହାର ଗ୍ରହଣଯୋଗ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ।

ତଳର ଆଧାରଗୁଡ଼ିକ ସାଂସ୍କୃତିକ ପାଠକୁ ସମର୍ଥନ ଦିଅନ୍ତି। ସେଗୁଡ଼ିକ ସଂଗ୍ରହାଳୟର ଫଟୋ କିମ୍ବା ଜୀବିତ କଳାକାରଙ୍କ ଡିଜାଇନ୍ ନକଲ କରିବାର ଅନୁମତି ନୁହେଁ, ଏବଂ Vittarq ଉତ୍ପାଦର ଅନୁମୋଦନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ମେଲଡ଼ି ମାଙ୍କ ମୌଳିକ ରଚନା ବିଷୟରେ ପଚାରିପାରିବେ; ତିଆରି ପୂର୍ବରୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଚିତ୍ର ଓ ଲେଖା ଯାଞ୍ଚ ହୁଏ।