गुरु नानक

गुरु नानक देव जी सिख धर्मका संस्थापक र दस सिख गुरुमध्ये पहिलो हुनुहुन्छ। शिरोमणि गुरुद्वारा प्रबन्धक कमिटी, अर्थात् एसजीपीसीका अनुसार उहाँको जन्म 1469 मा राय भोई दी तलवण्डीमा भएको हो। यो ठाउँ अहिले पाकिस्तानको ननकाना साहिब भनेर चिनिन्छ। संस्थाको विवरणमा सुल्तानपुर लोधीको जीवन, शिक्षा दिन गरिएका यात्रा र करतारपुरको समुदाय समेटिएका छन्। त्यहीँ उहाँले 1539 मा गुरु अङ्गद देव जीलाई आफ्नो उत्तराधिकारी बनाउनुभयो।

यस परम्परामा ‘गुरु’ शब्दको विशिष्ट स्थान छ। एसजीपीसीले दस गुरुको उत्तराधिकार र त्यसपछि गुरु ग्रन्थ साहिबलाई प्राप्त गुरुको स्थान स्पष्ट पार्छ। यो सन्दर्भले नयाँ पाठकलाई यो पृष्ठ किन सिख परम्पराभित्र पर्छ र कुनै स्मृतिवस्तुले किन गुरु वा उहाँका शिक्षाको स्थान लिन सक्दैन भन्ने बुझ्न मद्दत गर्छ।

स्रोत: SGPC: Sri Guru Nanak Dev JiSGPC: Ten Guru Sahibs and the meaning of Guru

पञ्जाबको कपूरथला जिल्लामा पर्ने सुल्तानपुर लोधीमा गुरु नानक देव जीसँग सम्बन्धित धेरै ठाउँ छन्। जिल्लाको मार्गदर्शिकाले गुरुद्वारा बेर साहिबलाई काली बेईंको किनारमा देखाउँछ र त्यहाँको बयरको रूखलाई उहाँको ध्यानसँग जोड्ने परम्परा बताउँछ। गुरुद्वारा बेबे नानकी जीको वर्णनले उहाँकी दिदीलाई पनि नगरको कथामा स्पष्ट स्थान दिन्छ।

ठाउँको नामसँग त्यसका आफ्नै विवरण जोडिँदा नाम अझ अर्थपूर्ण हुन्छ। बेर साहिब, नदी र बेबे नानकीको गुरुद्वारा एउटै नगरमा भए पनि फरक सन्दर्भ हुन्। पारिवारिक यात्राको सम्झनामा कुनै एउटा ठाउँ नै कथाको केन्द्र हुन सक्छ—हिँडेको बाटो, साथका मानिस वा फर्केपछि शिक्षाबारे भएको कुराकानी।

स्रोत: Kapurthala district: Sultanpur Lodhi places

एसजीपीसीको जुन 2019 को गुरुद्वारा गजेटको एउटा लेखले इमानदार श्रम, परमात्माको स्मरण र अरूसँग बाँड्ने अभ्यासबाट यी शिक्षा बुझाउँछ। त्यसले श्रमको गरिमा, करुणा र समानतासँग तिनको सम्बन्ध देखाउँछ। मानिसले कसरी कमाउँछन्, व्यवहार गर्छन् र एकअर्कालाई सघाउँछन् भन्ने कुरामा ध्यान दिँदै लेखले आध्यात्मिक जीवनलाई गृहस्थका जिम्मेवारीसँग जोड्छ।

एसजीपीसीको जीवनीसम्बन्धी विवरणमा करतारपुरको समुदायमा हुने दैनिक कीर्तन र लङ्गरको उल्लेख छ। यी अभ्यासको केन्द्रमा स्वर, श्रम र सहभागिता छन्। परिचित चित्रलाई नै सम्पूर्ण कथा ठान्नुभन्दा यिनबारे पढ्दा अझ पूर्ण परिचय पाइन्छ। तलका सिख स्रोत पढ्नु र त्यही सन्दर्भमा शिक्षा कसरी व्याख्या गरिएको छ भन्ने बुझ्नु उपयोगी अर्को कदम हुन सक्छ।

स्रोत: SGPC Gurdwara Gazette, June 2019: 550 years with Sri Guru Nanak Dev Ji, pages 159–162SGPC: Sri Guru Nanak Dev Ji

कुनै परिवारका लागि यो विषय अर्थपूर्ण छ भने, समर्पणको सुरुवात कसैले साँच्चै गरेको कामबाट हुन सक्छ—वर्षौँ धैर्यपूर्वक सहयोग गर्नु, खाना बनाउनु वा अरूलाई समय दिनु। त्यो योगदानको नाम लिँदा सन्देश व्यक्तिगत हुन्छ। उपहार पाउने व्यक्तिले पनि आफ्नो जीवनमा सेवाको अर्थ बताउने ठाउँ पाउँछ।

समूहको स्मृतिचिह्न बनाउँदा त्यसमा कसका नाम राख्ने र कुन अवसर सम्झने भन्ने सहमति गर्नुहोस्। छोटो लेखले अवसर चिनाउन सक्छ भने कार्डमा पूरा विवरण राख्न सकिन्छ। यी व्यक्तिगत कथा भन्ने सुझाव हुन्; यिनले सिख रिवाज स्थापित गर्दैनन् वा उपहार किन्दा धार्मिक दायित्व पूरा हुन्छ भन्ने जनाउँदैनन्।

डिजाइनको कुरा उपहार पाउने व्यक्तिको रुचि र अवसरको उद्देश्यबाट सुरु गर्नुहोस्। चित्र रोज्नुअघि नाम, कुनै ठाउँको सन्दर्भ वा अर्को सहमत रूप उपयुक्त हुन्छ कि हुँदैन भन्ने छलफल गर्नुहोस्। समकालीन चित्र कलाकारको सिर्जना हो; गुरुद्वाराको फोटो कुनै खास फोटोग्राफरको काम हो। विषय सबैको आदरणीय हुँदैमा त्यो सिर्जना व्यावसायिक पुनःप्रयोगका लागि स्वतः खुला हुँदैन।

कुनै पवित्र अक्षरलेखन प्रस्ताव भएमा पाठ, विन्यास र वस्तुलाई कसरी राख्ने तथा सम्हाल्ने भन्ने कुरा सावधानीपूर्वक जाँच्नुपर्छ। हामी सोधपुछलाई संस्थागत स्वीकृति भन्दैनौँ। स्पष्ट आवश्यकताको विवरणबाट सुरु गरेर निर्माणअघि निश्चित डिजाइनको समीक्षा गर्नु उपयुक्त हुन्छ।