वारली कला

पालघर जिल्ह्याच्या माहितीत वारली चित्रकला आणि तारपा नृत्य यांचा डहाणूच्या सांस्कृतिक अभिव्यक्तींमध्ये उल्लेख आहे. चित्रपरंपरेविषयी सांगताना जिव्या म्हसे यांचे नावही येते. त्यामुळे ही कला नुसत्या अनामिक सजावटीच्या आकृत्यांचा संच न राहता, विशिष्ट समुदाय आणि प्रदेशाशी जोडली जाते.

प्रादेशिक संदर्भ महत्त्वाचा आहे, पण ती केवळ सुरुवात आहे. चित्राचा एक निर्माता, विषय आणि विशिष्ट मांडणीही असते. या निवडी समजून घेतल्या, की ‘लोककला’ किंवा ‘आदिवासी कला’ अशा व्यापक नावांपलीकडे पाहण्यासारखे बरेच काही सापडते.

स्रोत: Palghar district: Dahanu and its cultural identity

व्हिक्टोरिया अँड अल्बर्ट म्युझियमच्या 2016 मधील प्रदर्शनाच्या माहितीत घरांच्या भिंतींवर तांदळाच्या पिठाची पेस्ट वापरून स्त्रिया करत असलेल्या विधिसंबंधित चित्रणाचे वर्णन आहे. त्यानंतर कागद आणि कॅनव्हासकडे झालेला प्रवास आणि पुरुषांचा वाढलेला सहभागही नोंदवला आहे. भिंतीवरील चित्रांपेक्षा या ने-आण करता येणाऱ्या कृतींमुळे कलाकृतींचा प्रसार आणि उत्पन्नाची वेगळी शक्यता निर्माण झाली.

माध्यम बदलले म्हणून कलेतील स्मृती नाहीशा झाल्या नाहीत. प्रदर्शनाच्या वर्णनात दंतकथा, सामूहिक ज्ञान आणि दैनंदिन जीवन यांना या सतत विकसित होणाऱ्या कलेत स्थान दिले आहे. जिवंत परंपरा नव्या परिस्थितीला प्रतिसाद देतानाही जुन्या गोष्टी सोबत ठेवू शकते.

स्रोत: Victoria and Albert Museum: Telling stories and drawing life, 2016

त्याच प्रदर्शनात जिव्या सोमा म्हसे आणि रमेश हेंगडी यांच्या वेगवेगळ्या योगदानांची ओळख करून दिली होती; त्यांचे काम एकमेकांच्या जागी वापरता येईल असे मानले नव्हते. म्हसे यांची ‘मासेमारीचे जाळे’ ही कृती त्यात होती. सामुदायिक जीवनातील आणि व्यापक अर्थव्यवस्थेतील बदलांना हेंगडी यांच्या कामातून मिळालेला प्रतिसादही मांडला होता.

कलाकाराचे नाव माहिती असल्यास त्याच्या अनेक कृती पाहता येतात आणि त्याची स्वतंत्र दृष्टी समजते. त्यामुळे भेटीबरोबरची माहितीही अर्थपूर्ण होते: आवश्यक करार झाल्यावर, चित्र कोणी बनवले आणि त्यात काय दाखवले आहे हे सोबतच्या कार्डवर सांगता येते.

स्रोत: Victoria and Albert Museum: Telling stories and drawing life, 2016

नॅशनल गॅलरी ऑफ ऑस्ट्रेलियाच्या संग्रहात जिव्या सोमा म्हसे यांची साधारण 2001 मधील ‘ट्रेन स्टेशन’ ही कृती नोंदलेली आहे. तिचे नावही एक महत्त्वाची दृष्टी देते: वारली कलाकाराच्या विषयात आधुनिक वाहतूकही येऊ शकते; केवळ काळ थांबलेल्या गावाची कल्पित जुनी दृश्येच नव्हेत.

ही कृती परंपरेकडे अधिक व्यापक नजरेने पाहायला सुचवते. आजची मागणीनुसार तयार होणारी कलाकृती कलाकार आणि प्राप्तकर्ता यांच्यासाठी महत्त्वाच्या खऱ्या अनुभवातून किंवा नात्यातून सुरू होऊ शकते. ग्राहकाने नेहमी पाहिले आहे म्हणून तेच सजावटीचे वर्तुळ पुन्हा रेखाटण्याची गरज नाही.

स्रोत: National Gallery of Australia: Time and Place, Train station by Jivya Soma Mashe

मागणीनुसार काम करून घेताना दृश्य वस्तूवर, तिच्या बॉक्सवर की सोबतच्या कार्डवर दिसणार आहे, हे स्पष्ट करा. उत्पादनावर कलाकृती वापरण्यापूर्वी तिच्या वापराविषयी आणि कलाकाराच्या भूमिकेविषयी सहमती ठरवा. छापील प्रतिकृती आणि हाताने रंगवलेली पृष्ठभाग-सजावट यांची नावे अचूक असावीत.

धार्मिक किंवा विधिसंबंधित दृश्याला सजावटीपलीकडे अर्थ असू शकतो. प्राप्तकर्त्याची पसंती लक्षात घेऊन प्रत्यक्ष विषय निवडा आणि पुनरुत्पादनाच्या हक्कांची खात्री करा. साहित्य, आकारमान, संख्या आणि समाविष्ट वस्तू यांचा तपशील प्रत्यक्ष प्रस्तावात द्यावा. या पानावर उल्लेखलेल्या कलाकारांशी भागीदारी असल्याचा दावा केलेला नाही.